A

AcetoneJest to związek chemiczny powstający we krwi, gdy organizm do produkcji energii zamiast glukozy (cukru) zużywa tłuszcze. Wytwarzanie acetonu oznacza zazwyczaj, że komórki nie mają wystarczająco insuliny - niezbędnej do pozyskiwania energii z glukozy - lub nie mogą procesu użyć insuliny, która znajduje się we krwi. Aceton przechodzi z krwi do moczu. Oddech osoby, u której stężenie acetonu jest wysokie, może mieć zapach owocowy i jest on wówczas nazywany „oddechem kwasiczym"
AminokwasyPodstawowe „cegiełki" budujące białka, które z kolei są podstawowymi związkami budującymi komórki organizmu. Insulinę tworzy 51 połączonych ze sobą aminokwasów. 
 

B

BolusPrzed każdym posiłkiem czy przekąską nastawia się pompę tak, by podała dawkę insuliny odpowiednią do tego, co zalecił lekarz i tego co zamierzasz zjeść. Tą dawkę insuliny nazywamy bolusem. Należy ją dostosować również do planowanego wysiłku fizycznego oraz aktualnego poziomu cukru.


Bolus na węglowodany, czyli bolus prosty, to bolus podawany do posiłku przez osoby, które liczą zawartość węglowodanów w jedzeniu. Większość osób uczona jest, by podawać określoną ilość insuliny na każdą porcję (10 gramów) węglowodanów.

Bolusy stosuje się również, by obniżyć zbyt wysoki poziom cukru. Jest to wówczas bolus korekcyjny (dodatkowy), czyli dawka insuliny podawana w celu obniżenia wysokiego poziomu cukru znów do wartości docelowych.
 

C

Choroba AutoimmunologicznaInaczej nazywana też chorobą z autoagresji. Jest to zaburzenie dotyczące układu immunologicznego organizmu, który przez pomyłkę atakuje i niszczy własne komórki, uważając, że są obce. Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną, ponieważ układ odpornościowy atakuje i niszczy własne, produkujące insulinę komórki beta trzustki.
Ciągłe Monitorowanie GlikemiiUrządzenie do Ciągłego Monitorowania Glikemii w sposób ciągły mierzy poziom glukozy (cukru) we krwi. Pomiar wykonywany jest automatycznie co kilka minut.
Synonimy: CGM, Continuous Glucose Monitoring
Cukrzycowa Kwasica KetonowaJest konsekwencją utrzymywania się wysokich poziomów cukru we krwi (powyżej 17 mmol/l (300 mg/dl)) i stałej obecności dużych ilości związków ketonowych, co prowadzi do „zakwaszenia" krwi. W przypadku niedoboru insuliny organizm do produkcji energii wykorzystuje rozkład tłuszczów, podczas którego powstają właśnie związki ketonowe. Osoby z Cukrzycową Kwasicą Ketonową skarżą się zwykle na nudności, wymioty, ból brzucha i mają przyspieszony oddech, który ma niekiedy owocową woń. Jest to stan zagrażający życiu i wymaga leczenia w szpitalu lub na Oddziale Intensywnej Terapii.
Synonimy: DKA
 

D

DiabetologLekarz zajmujący się przede wszystkim pacjentami z cukrzycą. Cukrzyca jest zaburzeniem endokrynologicznym, dlatego w niektórych krajach cukrzyca leczona jest przez endokrynologów. Patrz też: Gruczoły wydzielania wewnętrznego.
 

G

GlukagonJest to hormon powodujący wzrost poziomu glukozy (cukru). Komórki alfa znajdujące się w trzustce, w miejscach zwanych Wyspami Langerhansa, wydzielają glukagon wtedy, gdy organizm potrzebuje zwiększyć ilość cukru we krwi.

Niekiedy do leczenia mocnego niedocukrzenia (ciężkiej hipoglikemii), czyli bardzo niskiego poziomu cukru, stosuje się glukagon w postaci zastrzyku. Jest dostępny w aptekach na receptę. Wstrzyknięty glukagon podnosi poziom cukru bardzo szybko.
GlukometrUrządzenie pozwalające zbadać, ile glukozy (cukru) znajduje się we krwi. 
Glukoza we KrwiJest to główny cukier wytwarzany w organizmie z trzech podstawowych składników wszystkich posiłków - białek, tłuszczy i węglowodanów. Najwięcej glukozy powstaje jednak z węglowodanów. Glukoza jest głównym źródłem energii dla żywych komórek, a do poszczególnych komórek dostarczana jest przez krew. Większość komórek może jednak korzystać z glukozy jedynie wtedy, gdy obecna jest insulina.

Synonimy: Cukier we Krwi
Gruczoły wydzielania WewnętrznegoSą to gruczoły uwalniające hormony prosto do krwi. Wpływają między innymi na to, jak organizm przetwarza jedzenie (metabolizm). Mają również wpływ na inne funkcje organizmu. Jednym z takich gruczołów jest trzustka. Uwalnia insulinę, by organizm mógł zużyć zjedzony i wytworzony przez siebie cukier do produkcji energii. 
 

H

HbA1cWartość HbA1c, wyrażana w procentach, jest miarą średniego poziomu cukru z okresu ostatnich 2-3 miesięcy. Granice normy zależą od laboratorium, które wykonuje badanie, ale przyjmuje się, że u zdrowego człowieka HbA1c wynosi poniżej 6%. Poniższa tabelka pokazuje związek wartości HbA1c z poziomem cukru.
 HbA1c  Średnie Poziom Cukru we Krwi 
 4  60mg/dL
 5  90mg/dL
 6  120mg/dL
 7  150mg/dL
 8  180mg/dL
 9  210mg/dL
 10  240mg/dL
HiperglikemiaZbyt wysoki poziom cukru we krwi; to znak, że cukrzyca wymknęła się spod kontroli. Hiperglikemia może mieć wiele przyczyn. Występuje, kiedy w organizmie brakuje insuliny, aby móc wytwarzać energię z glukozy, a także wówczas, gdy insulina jest dostępna w odpowiedniej ilości ale organizm nie potrafi jej użyć. Objawami hiperglikemii są silne pragnienie, suchość w ustach i częste oddawanie moczu. U chorych na cukrzycę hiperglikemia może prowadzić do cukrzycowej kwasicy ketonowej. 
HipoglikemiaInaczej nazywana niedocukrzeniem. Niskie stężenie glukozy (cukru) we krwi - poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l), zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2008.
HomeostazaSytuacja, w której organizm funkcjonuje tak, jak powinien a wszystkie jego układy znajdują się w równowadze.
 

I

Indeks GlikemicznyTo sposób w jaki różne posiłki wpływają na poziom cukru. Naukowcy odkryli, że niektóre produkty spożywcze powodują szybszy niż inne wzrost poziomu cukru, mimo iż zawierają taką samą ilość węglowodanów.
InsulinaInsulina jest hormonem produkowanym przez trzustkę, którego zadaniem jest ułatwianie dostępu do energii pochodzącej z jedzenia. Dzięki insulinie, glukoza (cukier) z różnych pokarmów, jest przez organizm magazynowana i zużywana wtedy, gdy jest potrzebna. Insulina jest również niezbędna większości komórek po to, by mogły one korzystać z glukozy - bez insuliny cukier może ona wniknąć do komórek, aby posłużyć im jako źródło energii.
InsulinęInsulina jest hormonem produkowanym przez trzustkę, którego zadaniem jest ułatwianie dostępu do energii pochodzącej z jedzenia. Dzięki insulinie, glukoza (cukier) z różnych pokarmów, jest przez organizm magazynowana i zużywana wtedy, gdy jest potrzebna. Insulina jest również niezbędna większości komórek po to, by mogły one korzystać z glukozy - bez insuliny cukier może ona wniknąć do komórek, aby posłużyć im jako źródło energii.


 

K

KaniulaJest to mała plastikowa rureczka znajdująca się na końcu zestawu infuzyjnego. Umieszcza się ją za pomocą maleńkiej igły pod skórą np. na brzuchu. Insulina dostarczana jest przez tą rurkę do tkanki podskórnej brzucha (patrz zestaw infuzyjny).
Synonimy: Wenfoln podskórny
Komórki BetaRodzaj komórek, która znajdują się w trzustce w okolicach zwanych Wyspami Langerhansa. Komórki Beta produkują i wydzielają insulinę, czyli hormon, który obniża stężenie glukozy we krwi. 
KwasicaZbyt duża zawartość kwaśnych związków w organizmie. U pacjenta z cukrzycą może wystąpić cukrzycowa kwasica ketonowej.


Kwasy TłuszczoweSą to podstawowe związki budujące tłuszcze. Jeśli brakuje insuliny, aby wytwarzać energię z glukozy lub samej glukozy jest zbyt mało, wówczas organizm zaczyna spalać w celu pozyskania energii kwasy tłuszczowe. W procesie tym, jako produkty uboczne, powstają związki ketonowe, które zwiększają kwaśny odczyn krwi. A to w konsekwencji może doprowadzić do poważnego stanu, jakim jest kwasica ketonowa.
 

L

Leczenie Osobistą Pompą InsulinowąDostarczanie insuliny za pomocą pompy, aby prowadzić prawidłową kontrolę poziomu cukru we krwi i elastyczny tryb życia, minimalizując jednocześnie wpływ niedocukrzeń (hipoglikemii). Pompa składa się z rezerwuaru, podobnego do wkładu z insuliną do wstrzykiwacza, napędzanego baterią tłoczka i mikroprocesora, który pozwala użytkownikowi dokładnie kontrolować dawki insuliny podawane przez pompę.
Do pompy podłączony jest zestaw infuzyjny, na który składa się: cienka plastikowa rurka (dren) zakończona miękką rureczką, czyli kaniulą (lub igłą), przez którą podawana jest insulina. Kaniulę umieszcza się pod skórą, zazwyczaj na brzuchu. Należy ją wymieniać co 2-3 dni. Zestaw infuzyjny można odłączyć od pompy na czas np. kąpieli czy pływania. Pompę stosuje się w celu ciągłego dostarczania insuliny - przez 24 godziny na dobę. Dawkę insuliny, która podawana jest stale ustawia się w pamięci pompy (jest to tak zwany przepływ podstawowy, czyli baza). Często ilość insuliny, która potrzebna jest w ciągu doby zmienia się w zależności od takich czynników jak wysiłek fizyczny, poziom aktywności i sen.
Pompa insulinowa pozwala użytkownikowi zaprogramować wiele różnych przepływów podstawowych, uwzględniających różnorodne zmiany w codziennym stylu życia. Dodatkowo można nastawić w pompie bolus, czyli jednorazową dawkę insuliny, która zaspokoi zapotrzebowanie na insulinę wynikające ze spożytego jedzenia. Pompa insulinowa to urządzenie, które obecnie najlepiej naśladuje funkcjonowanie zdrowej trzustki.

 

Synonimy: CSII (Continuous Subcutaneous Insulin Infusion), Ciągły Podskórny Wlew Insuliny (CPWI)
Liczenie Białek i Tłuszczów
Sposób planowania posiłków przez pacjentów z cukrzycą korzystających z pompy insulinowej. Opiera się ona na obliczaniu ilości kalorii, których źródłem są białka i tłuszcze zawarte w danym posiłku.
Liczenie WęglowodanówSposób planowania posiłków przez pacjentów z cukrzycą, który opiera się na obliczaniu ilości gramów węglowodanów zawartych w spożywanych produktach.


 

N

Nieprawidłowa Tolerancja GlukozyStan, gdy cukier jest podwyższony, jednak nie na tyle, by móc rozpoznać cukrzycę. Osoby z IGT (skrót od angielskiej nazwy Impaired Glucose Tolerance) mogą ale nie muszą zachorować na cukrzycę.
 

O

Oznaczanie Stężenia Glukozy we Krwi, czyli GlikemiiJest to badanie określające ilość glukozy (cukru) znajdującej się we krwi. Kroplę krwi, którą zazwyczaj pobiera się z opuszki palca, umieszcza się na końcu specjalnego paseczka zwanego paskiem testowym. Istnieją dwa sposoby odczytania wartości glikemii. Pierwsza, mniej dokładna i starsza metoda, polega na zastosowaniu paska testowego, na którego końcu naniesiony jest związek chemiczny, zmieniający kolor odpowiednio do ilości zawartej glukozy we krwi. Zabarwienie końcówki porównuje się z wzorami kolorów zamieszczonymi na pudełeczku z paskami. Drugim sposobem jest umieszczenie paska testowego w małym urządzeniu zwanym glukometrem, które mierzy a następnie wyświetla wartość stężenia glukozy we krwi. Można ponadto mierzyć ilość glukozy w moczu. Jest to jednak badanie trudniejsze do interpretacji, gdyż wskazuje poziom cukru jaki był mniej więcej przed godziną, a nie aktualną wartość.
 

P

Pielęgnacja StópPodejmowanie specjalnych kroków, aby uniknąć problemów związanych ze stopami - otarć, zranień, zapaleń torebek stawowych czy zgrubień skóry- jest bardzo ważne w przypadku chorych na cukrzycę. Na prawidłową pielęgnację składa się: codzienne oglądanie całych stóp, także palców i paznokci u nóg oraz wybieranie butów i skarpet, które są wygodne i dobrze dopasowane. Chorzy na cukrzycę muszą swoim stopom poświęcać szczególną uwagę, ponieważ występujące u niektórych powikłania - uszkodzenie włókien nerwowych i gorsze krążenie - są przyczyną zaburzeń czucia.  Osoba taka może nie poczuć zranienia czy innego urazu tak wcześnie, jak powinna.
Przepływ Podstawowy, czyli BazaU osoby zdrowej, trzustka w sposób ciągły dostarcza małych ilości insuliny, aby zaspokoić to zapotrzebowanie na insulinę, które nie jest związane z jedzeniem. W pompie insulinowej proces ten naśladowany jest przez przepływ podstawowy.

Wielkość bazy, czyli ciągłego przepływu insuliny, zostaje zaprogramowana w pompie, która następnie automatycznie podaje określoną w ten sposób ilość jednostek na godzinę. Taki system dostarczania insuliny w dużym stopniu naśladuje normalny schemat uwalniania insuliny z trzustki. U niektórych osób, wielkość bazy nie będzie przez całą dobę stała. Dlatego też można w pompie, w godzinnych odstępach, ustawić różne wielkości przepływu podstawowego. Istnieje również możliwość zaprogramowania kilku „profili przepływu podstawowego". Przykładowo Profil 1 zaczyna się zawsze o północy i działa aż do rozpoczęcia działania drugiego ustawionego profilu, bądź do północy kolejnego dnia.
 

T

TrzustkaGąbczasty narząd przypominający kształtem rybę o szaro-różowym kolorze i długości około 15 centymetrów, który położony jest poziomo na tylnej ścianie brzucha, tuż za żołądkiem. Tak zwana "głowa" trzustki znajduje się praktycznie po środku brzucha i jest połączona z dwunastnicą (pierwszym odcinkiem jelita cienkiego). Wąski koniec trzustki, nazywany "ogonem", rozciąga się po lewej stronie ciała.
 

W

WęglowodanyTo głównie cukry i skrobia. Węglowodany są jednym z trzech głównych składników odżywczych zużywanych przez organizm jako źródło energii (kalorii). Węglowodany- zgodnie z definicją chemiczną - to neutralne związki węgla, wodoru i tlenu.
Wskaźnik Masy CiałaW skrócie BMI, od angielskiego Body Mass Index. Jest to miara używana do oceny masy ciała względem wzrostu danej osoby. BMI stosuje się, by stwierdzić, czy dana osoba ma niedowagę, prawidłową masę ciała, nadwagę lub jest otyła.
Synonimy: BMI, Body Mass Index


 

Z

Zjawisko BrzaskuTo wzrost poziomu glukozy (cukru) we wczesnych godzinach porannych (zwykle między 4.00 a 6.00). Zjawisko to często występuje u dzieci i młodzieży a jego przyczyną jest naturalny wzrost stężenia hormonu wzrostu właśnie w tych godzinach.